“NASOYIM UL-MUHABBAT” VA “TARIXI MUHAMMADIY” ASARIDA CHAHORYORLAR TA’RIFINING QIYOSIY TAHLILI

Abstract

Ushbu ilmiy maqolada Alisher Navoiyning “Nasoyim ul-muhabbat” hamda Alixonto‘ra Sog‘uniyning “Tarixi Muhammadiy” asarlarida chahoryorlar — Hazrati Abu Bakr Siddiq, Hazrati Umar ibn Xattob, Hazrati Usmon ibn Affon va Hazrati Ali ibn Abu Tolib obrazlarining badiiy-didaktik, tarixiy-ma’rifiy va ma’naviy-axloqiy talqini qiyosiy jihatdan tahlil qilinadi. Tadqiqotning asosiy maqsadi ikki asarda chahoryorlar siymosi qanday estetik vazifa bajarayotgani, ularning fazilatlari qaysi mezonlar asosida saralanayotgani, tasvir usuli, ifoda ohangi, diniy-ma’rifiy mazmuni hamda muallif konsepsiyasi nuqtai nazaridan qanday umumiylik va tafovutlar mavjudligini aniqlashdan iborat. Maqolada “Nasoyim ul-muhabbat”da chahoryorlar tasavvufiy silsila, valoyat, ruhiy kamolot va ma’naviy yetuklik mezonlari bilan bog‘liq holda yoritilishi, “Tarixi Muhammadiy”da esa ular islom tarixining tayanch shaxslari, payg‘ambarimizga eng yaqin sahobalar, adolat, sidq, hayoli fazilat, ilm va shijoat timsollari sifatida kengroq tarixiy-siyra kontekstida talqin qilinishi asoslab beriladi. Shuningdek, maqolada birinchi asarda ixcham, ishoraviy, tazkiraviy va ma’naviy-biografik yondashuv ustuvorligi, ikkinchi asarda esa voqeabandlik, tushuntirish, ommaboplik va tarixiy-didaktik bayon kuchliroq ekani ko‘rsatib o‘tiladi. Tadqiqot natijasida chahoryorlar obrazining ikki asarda ham ideal musulmon shaxs timsoli sifatida talqin etilgani, biroq ularning badiiy vazifasi, semantik og‘irligi va kompozitsion yuklamasi turlicha shakllangani xulosalanadi.